FORGOT YOUR DETAILS?

Wątroba – położenie i budowa oraz funkcje w organizmie człowieka.

Wstęp – NAFLD, NASH, marskość wątroby i rak wątrobowokomórkowy

My Polacy notorycznie bagatelizujemy problemy związane ze zdrowiem. Prowadzenie stylu życia związanego ze spożywaniem znacznej nadwyżki kalorycznej w postaci wysoko przetworzonej żywności, niska aktywność fizyczna, a do tego chroniczny stres i brak czasu na 7-8 godzin snu są przyczyną wielu chorób XXI wieku w tym otyłości czy cukrzycy typu 2. Dodajmy do tego lekceważenie już występujących dolegliwości bólowych i lęk przed pójściem do lekarza, a ryzyko zachorowania na jedną z chorób, takich jak np. niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (ang. nonalcoholic fatty liver disease, NAFLD) znacznie wzrasta – w wysoko rozwiniętych krajach europejskich NAFLD występuję u ok. 44% populacji i koreluje z „epidemią” cukrzycy i otyłości.1

Dlaczego wspominam właśnie o NAFLD? Jest to obecnie jedna z najczęściej występujących patologii wątroby odnotowanych w Europie, a w Polsce szacuje się, że na NAFLD choruje ok. 15% społeczeństwa i są to w większości przypadki osób, które nie mają świadomości występowania choroby (gdyż na początkowym stadium choroby nie daję ona specyficznych objawów). U części chorych dochodzi do bardziej zaawansowanego i postępującego uszkodzenia narządu nazywanego niealkoholowym stłuszczeniowym zapaleniem wątroby (ang. nonalcoholic steatohepatitis, NASH), a następnie do marskości, która jest główną przyczyną zachorowania na raka wątrobowokomórkowego (HCC, ang. HepatoCellular Carcinoma), który jest na piątym miejscu jeżeli o chodzi o występowanie nowotworów na świecie, a śmiertelność z powodu tego nowotworu z roku na rok rośnie średnio o 2-3%.2 Biorąc pod uwagę dużą częstość tego schorzenia w populacji (dotyczy to szczególnie krajów rozwiniętych) i przypadków marskości na tym tle, to zrozumiałym jest, że w niedalekiej przyszłości liczba przypadków raka wątroby w tej grupie patologii wątroby będzie stale wzrastać.

Nie mam na celu wchodzenia w buty lekarzy… nie chcę zajmować się leczeniem chorób wątroby; tym bardziej nowotworów. Jednakże pobudzenie świadomości i naświetlenie już występującego problemu w obecnych okolicznościach wydaję się być zasadne, gdyż oczywistym jest, że łatwiej jest zapobiegać chorobie niż leczyć już występującą – szczególnie w przypadku raka wątrobowokomórkowego, którego diagnoza często kończy się śmiercią. Natomiast żebyśmy jako świadome społeczeństwo zaczęli bardziej dbać o swoje zdrowie; w tym przypadku wątrobę – musimy zdać sobie sprawę jak ważną rolę ten organ pełni w organizmie człowieka.3

Położenie i budowa wątroby

Wątroba to największy narząd gruczołowy ludzkiego organizmu (waży ok. 1.5 kg) – zazwyczaj cięższa i większa u mężczyzny niż u kobiety. Wątroba leży w prawej górnej części jamy brzusznej, zaraz pod przeponą. Od góry i z przodu graniczy z przeponą, a z dołu i z tyłu z jelitami oraz żołądkiem. Ma cztery płaty: prawy (największy), lewy, czworoboczny i ogoniasty. Kształt wątroby zależy od stanu sąsiadujących z nią narządów.4 Dla potrzeb dalszej części niniejszego artykułu (i kolejnej 2 części) skupię wyłącznie na budowie funkcjonalnej wątroby, a pominę szczegółową budowę anatomiczną, którą każdy może znaleźć w atlasie anatomicznym (polecam 1 i 2 tom “Anatomia kliniczna” Keith L. Moore).

Wątroba jest narządem, do którego krew doprowadzają dwa źródła:

– tętnica wątrobowa właściwa – dostarcza do wątroby 20-30% krwi (tzw. ukrwienie odżywcze) i płynie nią świeża utlenioną krew z serca;

– żyła wrotna – dostarcza do wątroby 70-80% krwi (tzw. ukrwienie czynnościowe); naczyniem tym płynie krew pochodząca z przewodu pokarmowego na odcinku od żołądka do odbytnicy. Krew ta jest uboga w tlen, natomiast zawiera dużo substancji odżywczych i soli mineralnych wchłoniętych w jelitach takich jak białka, węglowodany oraz produkty rozpadu czerwonych krwinek ze śledziony.

Elementarną jednostką wątroby jest zrazik wątrobowy. Każdy zrazik otoczony jest tkanką łączną, w której znajdują się tętnica, żyła i przewód międzyzrazikowy. Wątroba cały czas produkuje żółć, która w czasie posiłków spływa do dwunastnicy, a w czasie spoczynku gromadzi się w pęcherzyku żółciowym (tam również jest 10-krotnie zagęszczana). Podstawowym i najmniejszym elementem budowy wątroby są hepatocyty (ok. 60-70% wszystkich komórek wątroby), które żyją około 1 roku. Poza nimi w wątrobie występują także, wchodzące w skład naczyń zatokowych, luźno ułożone komórki wrzecionowate i gwiazdkowate (mają one właściwości żerne tzn. atakują intruzów i nazywają się potocznie komórkami Browicza-Kupffera) oraz lipocyty czyli komórki gromadzące tłuszcz. Natomiast całość wątroby pokryta jest błoną surowiczą (otrzewną), wyściełającą również ściany jamy brzusznej. Blaszki otrzewnej tworzą więzadła, na których zawieszona jest wątroba. Te elastyczne rusztowanie sprawia, że cały organ jest w znacznym stopniu ruchomy, a co za tym idzie – podatny na uszkodzenia przy urazach.4 Warto dodać, że fragmenty tego narządu są zaopatrywane przez odrębne gałęzie żyły wrotnej i tętnicy wątrobowej, stało się to podstawą jego podziału na osiem segmentów naczyniowych. Segmentaryczna budowa ma ogromne znaczenie praktyczne w zabiegach chirurgicznych polegających na częściowym wycięciu fragmentów wątroby, ponieważ każdy z segmentów można usunąć bez szkody dla pozostałych. Tym optymistycznym akcentem przechodzimy do dalszej części w której opiszę najistotniejsze funkcje wątroby.

Funkcje wątroby

Wątroba pełni w organizmie człowieka łącznie ok. 500 różnych funkcji, jednakże jako główne możemy wymienić:

1) gospodarka węglowodanami – wątroba wytwarza, gromadzi i uwalnia glukozę; co ciekawe tylko komórki wątroby są w stanie przetwarzać również fruktozę, dlatego też jej nadmiar w diecie może prowadzić do stłuszczenia i rozwoju stanów zapalnych wątroby. Po posiłku nadmiar glukozy, który nie zostanie natychmiastowo wykorzystany (np. na trening) zostaje przekonwertowany do postaci glikogenu (ok. 250-500 kcal) i zgromadzony w wątrobie gdzie czeka, aż będzie musiał zostać użyty w sytuacji awaryjnej, gdy poziom glukozy we krwi spadnie, a glukagon (jeden z hormonów trzustki) da wątrobie o tym znać zostanie ponownie wykorzystany jako źródło energii.5

2) zarządzanie tłuszczami – wątroba przekształca węglowodany i białka w tłuszcze, dokonuje syntezy fosfolipidów i cholesterolu (wykorzystywanego w 80% do wytwarzania kwasów żółciowych), jak również rozkłada lipidy do kwasów tłuszczowych.5

3) produkcja białek – praca wątroby nigdy się nie kończy… w wątrobie wytwarzane jest ok. 85% wszystkich białek znajdujących się w osoczu, między innymi albuminy (biorą udział w transporcie hormonów tarczycy i innych) oraz liczne białka krzepnięcia krwi m.in. fibrynogen czyli I czynnik krzepnięcie krwi, który jest angażowany w końcowym procesie krzepnięcia i tworzenia skrzepu (jego niedobór predysponuje do wytworzenia krawień) czy II czynnik krzepnięcia krwi czyli protrombina, która jest wytwarzana przy udziale witaminy K, a także angiotensynogen czyli substancja pośrednio odpowiedzialna za ciśnienie w naczyniach. W wątrobie powstają także aminokwasy niezbędne do dalszych syntez oraz, w wyniku rozpadu aminokwasów tzw. ketokwasy.5

4) gromadzenie zapasów – witamin: A (wystarczy na 1-2 lata), C i D (wystarczy na ok. 1-2 miesiące) i B12 (zapas na ok. 1-3 lata) oraz żelaza. Substancje te są niezwykle istotne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu i są uwalnianie w miarę potrzeb bezpośrednio do krwiobiegu.5

5) funkcje detoksykacyjne – dotyczy to neutralizacji różnych toksyn, w tym alkoholu jak również sprzęgania i degradowania hormonów czy przemiany leków.

W przypadku zbyt dużego spożycia białka (jak i zbyt niskiego) mogą wystąpić różne komplikacje, którego fizjologiczne minimum to dostarczenie ok. 0,45 g na 1 kg masy ciała na dobę. Końcowym produktem przemiany białek w cyklu ornitynowym jest mocznik. Ok. 20% powstałego mocznika zostaje wydalone do jelita cienkiego, gdzie ulega degradacji i tworzy się amoniak, a ten wchłaniany do krwi i transportowany do wątroby. Organizm ludzki nie ma zdolności utleniania grup aminowych amoniaku. Może je jedynie odłączać od węglowych szkieletów, czyli przeprowadzać tzw. dezaminację tworząc tym samym mocznik, który jest wydalany przez nerki. Dezaminacja ma miejsce w wątrobie, a produkcja mocznika częściowo w wątrobie i nerkach. 4

6) przemiana hemu – hem jest składową hemoglobiny i innych związków białkowych, ulega przemianie w bilirubinę (w 70—80% pochodzi z hemu hemoglobinowego, uwalnianego w komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego). Bilirubina połączona z albuminami po przeniesieniu do wątroby i odłączeniu cząsteczki albuminy jest sprzęgana z resztami kwasu glukuronowego i – jako rozpuszczalna w wodzie – wydalana do żółci przez biegun żółciowy hepatocyta. Po przedostaniu się z żółcią do jelita krętego i grubego, bilirubina podlega przemianom za sprawą znajdujących się tam bakterii, ulegając przekształceniu w urobilinogen. Około 20% tej pochodnej bilirubiny wchłania się przez ścianę jelita do krążenia krwi i ulega wychwytywaniu przez wątrobę, skąd jest wydalana z żółcią i – w niewielkich ilościach – z moczem. U człowieka zdrowego stężenie bilirubiny całkowitej wynosi 1 mg/dl (tj. 18 µmoli/l), z czego tzw. bilirubina wolna, niesprzężona, nierozpuszczalna w wodzie (lecz rozpuszczalna w tłuszczach), znajdująca się w powiązaniu z transportującą ją albuminą, to powyżej 80% całkowitej ilości bilirubiny krążącej.5

7) produkcja żółci – żółć jest produktem niezwykle złożonym, który jest niezbędny do trawienia tłuszczów. W ciągu powstaje jej ok. 250 – 1100 ml. W skład żółci, (oprócz wody), wchodzą fosfolipidy, cholesterol, kwasy tłuszczowe, bilirubina, kwasy żółciowe oraz elektrolity. Żółć wątrobowa zawiera kwas cholowy i chenodeoksycholowy (tzw. kwasy żółciowe pierwotne), natomiast kwasy deoksycholowy i litocholowy (tzw. wtórne kwasy żółciowe – są w części ponownie wchłaniane do krążenia wtórnego przez co znów trafiają do wątroby i mogą być znów użyte) są efektem przemian pierwotnych kwasów żółciowych w jelicie, czego dokonują zamieszkujące tam bakterie.5

8) funkcje odpornościowe – jedną z kluczowych funkcji wątroby jest fagocytoza tzn. pochłaniane wszelakich cząstek pochodzących z tkanek lub przedostających się z zewnątrz; głównie z krwią z żyły wrotnej. Są to rozpadające się fragmenty komórek, zdenaturowane białka – produkty procesów zapalnych, kompleksy immunologiczne, lipoproteiny, wirusy, bakterie, grzyby i pasożyty. Ulegają one degradacji w komórkach żernych, czyli makrofagach wątrobowych (komórki Browicza-Kupffera), które (znajdując się w związku z tymi funkcjami w stanie pobudzenia) wydzielają mediatory zapalenia (m.in. białko C-reaktywne w skrócie CRP), w tym cytokiny niezbędne we właściwym kształtowaniu się odpowiedzi odpornościowej. Dlatego właśnie wątroba jest narządem odgrywającym kluczową rolę w różnego rodzaju zakażeniach, pełniąc funkcje neutralizacyjne w stosunku do drobnoustrojów.5

Podsumowanie

Wyjaśnieniem funkcji wątroby zakończę niniejszy artykułu, który i tak objętościowo przekroczył moje oczekiwania. Dlatego postanowiłem, że napiszę kolejne części cyklu artykułów o wątrobie. W następnych artykułach opiszę współdziałanie wątroby z innymi organami: przełykiem, dwunastnicą, drogami żółciowymi, trzustką i jelitami, a w  przyszłości, także przedstawię najpowszechniejsze choroby dotykające wątrobę, a także profilaktykę ich zapobiegania w kontekście pracy dietetyka. Mam nadzieję, że doczytaliście artykuł do tego momentu i macie już świadomość tego jak istotnym organem jest wątroba oraz za jak wiele funkcji pełni w Naszym organizmie. Podsumowując można powiedzieć, że jeżeli serce jest najważniejszym organem w ciele człowieka to wątroba jest sercem układu pokarmowego.

Źródła

1) A. Habior “Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby a otyłość” Postępy Nauk Medycznych, t. XXVI, nr 5B, 2013;

2) A. Kargulewicz, H. Stankowiak-Kulpa, M. Grzymisławki “NIEALKOHOLOWA STŁUSZCZENIOWA CHOROBA WĄTROBY – ETIOPATOGENEZA, EPIDEMIOLOGIA, LECZENIE” Nowiny Lekarskie 2010;

3) www.onkologia.org.pl; dostęp z dnia: 08.10.2018 r.;

4) A. Laughin “Zdrowa wątroba”, Wydawnictwo Astrum;

5) https://gastrologia.mp.pl/choroby/watroba/50948,watroba-budowa-i-funkcje; dostęp z dnia: 08.10.2018 r.

 

MOI
PARTNERZY

Na hasło
"Radikal Change"
10% rabatu

TOP